تحلیل جامع و کامل تغییرات پوشش زمین و کاربری‌های مربوطه در پهنه شمال شرقی استان قم (شهرستان قم) در بازه‌های زمانی 1999، 2009 و 2019 میلادی

در این تحلیل، به دقت و جزئیات، روند تغییرات در پوشش زمین و کاربری‌های منطقه مورد نظر در طول سه دهه اخیر، پرداخته شده است. این بررسی، بر اساس داده‌های ماهواره‌ای، تصاویر سنجش از دور، و تحلیل‌های جغرافیایی انجام شده است. هدف اصلی، شناخت عمیق و جامع از چگونگی تحولاتی است که در مناطق مختلف این پهنه اتفاق افتاده، و ارزیابی تاثیرات انسانی و طبیعی بر محیط‌زیست و ساختارهای شهری و روستایی منطقه.
مقدمۀ کلی در مورد منطقه و اهمیت آن
شهرستان قم، به عنوان یکی از مراکز فرهنگی، دینی و اقتصادی مهم در کشور، در قسمت شمال شرقی استان قم واقع شده است. این منطقه، به دلیل نزدیکی به شهر قم و قرارگیری در مسیرهای ارتباطی اصلی، همواره در معرض تغییرات سریع و گسترده قرار داشته است. تغییرات در کاربری‌های اراضی، همچون توسعه شهری، کشاورزی، و تغییر در پوشش‌های طبیعی، تاثیرات مستقیم و غیرمستقیم بر اکوسیستم، منابع طبیعی و ساختارهای انسانی داشته است. بنابراین، بررسی این تغییرات از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، زیرا به مدیران و تصمیم‌گیرندگان کمک می‌کند تا سیاست‌های مناسب توسعه پایدار را تدوین و اجرا کنند.
روش‌شناسی و نوع داده‌ها
برای تحلیل این تغییرات، از تصاویر ماهواره‌ای Landsat در سال‌های 1999، 2009 و 2019 استفاده شد. این تصاویر، با دقت مکانی و زمانی بالا، امکان مقایسه مستقیم و مشاهده روندهای تغییر را فراهم می‌کنند. پس از جمع‌آوری داده‌ها، مراحل استخراج و طبقه‌بندی پوشش زمین انجام شد، که شامل دسته‌بندی‌های مختلفی همچون اراضی کشاورزی، مناطق شهری، جنگل‌ها، مراتع، و اراضی بیابانی است. سپس، با بهره‌گیری از تکنیک‌های GIS و نرم‌افزارهای تخصصی، تغییرات کمی و کیفی در هر دسته، در طول این سه دهه، تحلیل شد.
نتایج تحلیل و روندهای کلی تغییرات
در ابتدای قرن بیستم، منطقه مورد مطالعه عمدتاً شامل اراضی کشاورزی وسیع، مراتع و بخش‌های کوچک شهری بود. در سال 1999، شاهد پدیده‌هایی مانند توسعه روستاهای اطراف، افزایش ساخت‌وسازهای شهری و کاهش تدریجی اراضی طبیعی و کشاورزی بودیم. این روند، به دلیل رشد جمعیت و نیازهای اقتصادی، ادامه یافت و در سال 2009، شدت این تغییرات بیشتر شد. شهر قم، به عنوان مرکز مهم، شاهد گسترش افقی و عمودی بود و این امر، منجر به کاهش فضای سبز و جنگل‌های اطراف شد.
در سال 2019، تغییرات قابل توجهی در کاربری‌ها رخ داده است. شهر قم، به طور فزاینده‌ای توسعه یافته و توسعه شهری، در کنار کاهش چشمگیر اراضی کشاورزی و مراتع، به سمت ساخت‌وسازهای صنعتی، تجاری و مسکونی پیش رفته است. این توسعه، گاهی بدون برنامه‌ریزی مناسب، منجر به تخریب اکوسیستم‌های طبیعی و کاهش منابع آبی منطقه شده است. همچنین، مناطق بیابانی و اراضی طبیعی، به دلیل فعالیت‌های انسانی و تغییرات اقلیمی، دچار تخریب و فرسایش بیشتری شده‌اند.
تحلیل جزئی‌تر بر اساس کاربری‌های مختلف
- اراضی کشاورزی: در ابتدا، این اراضی، نقش مهمی در تامین مواد غذایی و معیشت اصلی ساکنین داشتند. اما، با توسعه شهری و افزایش نیازهای اقتصادی، بخش عمده‌ای از این اراضی به سمت ساخت‌وساز و توسعه صنعتی تغییر کاربری داده است. در سال 1999، حدود 60 درصد از منطقه، اراضی کشاورزی بودند، اما این رقم در سال 2019، به کمتر از 35 درصد کاهش یافته است.
- مناطق شهری: رشد سریع شهر قم، در این بازه زمانی، محسوس است. از حدود 10 درصد در سال 1999، به بیش از 30 درصد در سال 2019 رسیده است. توسعه افقی، منجر به گسترش حومه‌های شهر، و همچنین، افزایش تراکم جمعیت و ساخت‌وسازهای عمودی شده است. این روند، به همراه کمبود فضای سبز و کاهش کیفیت هوای منطقه، مشکلاتی را برای ساکنین به وجود آورده است.
- جنگل‌ها و مراتع: در طی این مدت، به دلیل بهره‌برداری ناپایدار، تغییر کاربری‌های جنگلی و مراتع به سمت مناطق شهری و کشاورزی، کاهش چشمگیری داشته است. جنگل‌های طبیعی، در اثر تخریب و آتش‌سوزی‌ها، رو به کاهش گذاشته و در حال حاضر، تقریباً کمتر از 5 درصد از سطح منطقه را تشکیل می‌دهند.
- بیابان‌ها و اراضی بی‌پوشش: این اراضی، در اثر فعالیت‌های انسانی و تغییرات اقلیمی، توسعه یافته‌اند. در سال 1999، حدود 15 درصد از منطقه، بیابانی بودند، اما در سال 2019، این رقم به حدود 25 درصد رسیده است، که نشان‌دهنده روند گسترش بیابان‌زایی است.
عوامل مؤثر بر تغییرات در منطقه
عوامل مختلفی، در این تغییرات نقش داشته‌اند. از جمله مهم‌ترین آن‌ها، رشد جمعیت و افزایش نیازهای مسکن و خدمات است. همچنین، سیاست‌های توسعه شهری و اقتصادی، به همراه کمبود منابع آب، تغییرات اقلیمی و فعالیت‌های کشاورزی ناپایدار، از عوامل اصلی این روندها هستند. فعالیت‌های صنعتی و ساخت‌وسازهای بی‌رویه، بدون رعایت ضوابط زیست‌محیطی، باعث تخریب منابع طبیعی و افزایش آلودگی‌ها شده‌اند.
اثرات این تغییرات بر محیط‌زیست و زندگی انسان‌ها
توسعه‌های بی‌رویه، منجر به کاهش تنوع زیستی، کاهش منابع آبی، و تخریب اکوسیستم‌های طبیعی شده است. در نتیجه، کیفیت هوای منطقه کاهش یافته، و مشکلات سلامتی برای ساکنین، مخصوصاً در فصول گرم، افزایش یافته است. همچنین، افزایش سطح آب‌های زیرزمینی، و کاهش نفوذپذیری خاک، خطر سیلاب و فرسایش را افزایش داده است. در کنار این، تغییرات در کاربری‌ها، بر کشاورزی و معیشت روستاییان، تاثیرات منفی داشته است، و باعث بروز نابرابری‌های اقتصادی و اجتماعی شده است.
پیشنهادات و راهکارهای آینده
برای حفظ پایداری منطقه، نیاز است که برنامه‌ریزی‌های دقیق و جامع صورت گیرد. بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در مدیریت منابع طبیعی، تشویق به توسعه شهری هوشمند، و اجرای سیاست‌های توسعه پایدار، از جمله راهکارهای مهم هستند. همچنین، باید توجه ویژه‌ای به حفظ فضاهای سبز و جلوگیری از گسترش بی‌رویه بیابان‌ها و اراضی تخریب‌شده داشت. آموزش و آگاه‌سازی جامعه، و همکاری بین نهادهای مختلف، می‌تواند باعث کاهش اثرات منفی و تثبیت روندهای مثبت در آینده شود.
نتیجه‌گیری کلی
در این مطالعه، مشاهده شد که منطقه شمال شرقی استان قم، طی سه دهه اخیر، تغییرات قابل توجهی در پوشش زمین و کاربری‌های آن داشته است. توسعه شهری و فعالیت‌های انسانی، باعث کاهش اراضی طبیعی، افزایش مناطق شهری، و گسترش بیابان‌ها شده است. این روند، نیازمند مدیریت هوشمند و برنامه‌ریزی‌های استراتژیک است تا بتوان از تخریب‌های بیشتر جلوگیری و توسعه‌ای پایدار و متوازن در منطقه برقرار کرد. بنابراین، آینده منطقه، در گرو سیاست‌های صحیح و همکاری‌های بین‌دستی است، تا هم محیط‌زیست حفظ شود و هم رفاه و کیفیت زندگی ساکنین ارتقاء یابد.

ارزیابی میزان تغییرات پوشش زمین و کاربری های مربوطه در بازه های زمانی سال 1999 و 2009 و 2019 میلادی در پهنه شمالی شرقی استان قم(شهرستان قم)

گسترش شهر فرایند اجتناب ناپذیری است که به علل مختلف در پهنه های پوششی زمین رخ می دهد و سبب ایجاد آثار زیستی و تخریبی مختلفی در پوشش زمین می شود. استفاده از ویژگی های خاص جغرافیایی زمین از جمله استفاده از دریاچه ها و رودخانه ها و آب های زیر زمینی تا استفاده از مراتع و تخریب هایی که در راستای دستیابی به سنگ ها و مواد آلی ارزشمند صورت می گیرد، همگی به گونه ای سبب تخریب پوشش زمین به واسطه کاربری اراضی بوده است. بخش شمال شرقی استان قم و شهرستان قم(نواحی مرکزی استان قم) از جمله محدوده هایی به شمار می رود که با روند تغییرات عمده پوششی زمین رو به رو است. هدف این پژوهش ارزیابی میزان تغییرات پوشش زمین و کاربری های مربوطه در بازه های زمانی سال 1999 و 2009 و 2019 میلادی در پهنه شمالی شهرقی استان قم بوده است. ماهیت پژوهش کاربردی و روش پژوهش توصیفی تحلیل مبتنی بر تحلیل های فضایی و مکانی و استفاده از تصاویر ماهواره لندست بوده است. نرم افزار های مورد استفاده در پژوهش GIS و TerrSet بود. نتایج حاصل از این پژوهش بیانگر میزان تغیییرات عمده در بازه زمانی 2009 تا 2019 به نسبت 10 سال قبل بوده است و ع ...

دریافت فایل