دوران مزوزوئیک در ایران: تاریخچه، ویژگی‌ها و اهمیت

دوران مزوزوئیک یکی از مهم‌ترین فصول تاریخ زمین‌شناسی است که در آن تحولات عظیم و تغییرات ژئولوژیکی، زیستی و اقلیمی به وقوع پیوستند. این دوره که در زمان‌های مختلف به نام‌های مختلفی شناخته شده است، در ایران نیز شاهد رویدادهای متعددی بوده است. در ادامه، به بررسی جامع و کامل دوران مزوزوئیک در ایران می‌پردازیم، دوره‌ای که سرآغاز دوران دایناسورها و تغییرات بزرگ زمین‌شناسی محسوب می‌شود.

تاریخچه و تعریف دوران مزوزوئیک

دوران مزوزوئیک، که از حدود ۲۳۵ میلیون سال قبل آغاز شد و تا حدود ۶۵ میلیون سال پیش ادامه داشت، در سه فصل اصلی تقسیم‌بندی می‌شود: تریاس، ژوراسیک و کرتاسه. این دوره، به‌طور کلی، زمان ظهور و انقراض دایناسورها، توسعه دگرگونی‌های زمین‌ساختی و تغییرات اقلیمی وسیع را در بر می‌گیرد. در ایران، این دوره به‌دلیل وجود لایه‌های رسوبی و سنگ‌های مختلف، اهمیت ویژه‌ای دارد.

ویژگی‌های جغرافیایی و زمین‌شناسی در دوران مزوزوئیک ایران

در این دوره، بخش‌های وسیعی از ایران تحت تأثیر فرآیندهای تکتونیکی و رسوبی قرار گرفتند. در آن زمان، بخش‌هایی از ایران به‌عنوان یک قاره کوچک، یا بخش‌هایی از آن، در کنار دریاهای بزرگ و کم‌عمق قرار داشتند. برای مثال، نواحی جنوبی و شرقی ایران، مانند خلیج فارس و بخش‌هایی از زاگرس، شاهد رسوبات دریایی و رخن‌های تکتونیکی بودند که بعدها به سنگ‌های رسوبی و آهکی تبدیل شدند.
در دوره مزوزوئیک، فعالیت‌های تکتونیکی ایران بسیار شدید بود؛ به‌ویژه در نواحی زاگرس، که با زون‌های کوهستانی و چین‌خوردگی‌های فراوان مشخص می‌شود. این فعالیت‌ها باعث تشکیل کوه‌های بلند و توده‌های سنگی عظیم شدند که امروز نشانگر دوران‌های زمین‌شناسی مختلف هستند. علاوه بر این، در نواحی مرکزی و شمالی، بسترهای دریایی که پوشش‌های رسوبی ضخیمی دارند، به‌عنوان بخش‌های مهمی از دوران مزوزوئیک شناخته می‌شوند.

رسوبات و سنگ‌های دوران مزوزوئیک در ایران

در ایران، لایه‌های رسوبی مربوط به این دوره، بسیار متنوع و غنی هستند. در بخش‌هایی مانند زاگرس، رسوبات آهکی، سنگ‌های مارنی و شیل‌های دریایی فراوان یافت می‌شود. این سنگ‌ها نه تنها اهمیت زمین‌شناسی دارند بلکه منبع مهمی برای مواد معدنی و نفتی نیز محسوب می‌شوند. در بخش‌های شرقی و جنوبی ایران، لایه‌های رسوبی شامل سنگ‌های رسوبی و آهکی هستند که در دوره‌های مختلف، به‌خصوص در ژوراسیک و کرتاسه، شکل گرفته‌اند.
همچنین، وجود فسیل‌های دریایی در این رسوبات، نشانگر حضور دوره‌های دریایی در این نواحی است. فسیل‌های مرجانی، ماهی‌ها و دیگر موجودات دریایی، اطلاعات ارزشمندی درباره محیط‌های زیستی و اقلیمی آن زمان ارائه می‌دهند. در نتیجه، مطالعه این لایه‌ها کمک می‌کند تا تاریخچه زمین‌شناسی و زیستی ایران در دوران مزوزوئیک بهتر درک شود.

تغییرات زیستی در ایران در دوران مزوزوئیک

در این دوره، زیست‌بوم‌های زمین دچار تغییرات عمده‌ای شدند. در آن زمان، دایناسورها، خزندگان بزرگ و همچنین مهره‌داران دریایی، ظهور کردند و به‌مرور زمان، تنوع زیستی قابل توجهی پیدا کردند. در ایران، فسیل‌های دریایی، از جمله مرجان‌ها، حلزون‌ها، و ماهی‌ها، نشانگر اکوسیستم‌های دریایی غنی و پرتنوع هستند.
همچنین، در دوره تریاس، گونه‌های اولیه دایناسورها در ایران ظاهر شدند. در ژوراسیک، این جانداران به‌طور گسترده‌ای توسعه پیدا کردند و در بسیاری از نواحی، مانند زاگرس و بخش‌های جنوبی، فسیل‌های آن‌ها یافت شده است. این دایناسورها، چه بزرگ و چه کوچک، نقش مهمی در تغییرات زیستی و محیطی آن دوره داشتند.
در کنار دایناسورها، مهره‌داران دریایی مانند ماهی‌ها و حلزون‌ها، در رسوبات دریایی ایران دیده می‌شوند. این فسیل‌ها، نقش مهمی در فهم روندهای تکاملی و تغییرات محیط‌زیستی دارند.

اهمیت اقتصادی و پژوهشی دوران مزوزوئیک در ایران

مطالعات زمین‌شناسی دوران مزوزوئیک، در ایران، اهمیت اقتصادی و علمی فراوانی دارد. این لایه‌ها، منابع عظیم نفت و گاز طبیعی، مواد معدنی و سنگ‌های ساختمانی را در بر می‌گیرند. برای مثال، بخش‌هایی از زاگرس، به‌خصوص در نواحی لرستان و ایلام، غنی از مواد معدنی و نفتی هستند.
از طرف دیگر، مطالعه فسیل‌ها و لایه‌های رسوبی، اطلاعات ارزشمندی درباره تاریخچه زمین، تغییرات اقلیمی و روندهای زیستی ارائه می‌دهد. این تحقیقات، به‌خصوص در زمینه‌های زمین‌شناسی، زیست‌فسی، و محیط‌زیست، درک عمیق‌تری از تاریخ طبیعی ایران فراهم می‌کند.

نتیجه‌گیری

در نتیجه، دوران مزوزوئیک در ایران، دوره‌ای است پر از تحولات عظیم و تغییرات مهم در زمینه‌های زمین‌شناسی، زیستی و اقلیمی. این دوره، سرآغاز ظهور دایناسورها، توسعه رسوبات دریایی و تشکیل رشته‌کوه‌های زاگرس است که هنوز هم نقش مهمی در شکل‌گیری جغرافیای طبیعی ایران دارند. مطالعه و شناخت این دوران، نه تنها به درک بهتر تاریخ زمین کمک می‌کند، بلکه نقش مهمی در توسعه منابع طبیعی و حفاظت از محیط‌زیست کشور دارد. بنابراین، اهمیت این دوره در تاریخ طبیعی و فرهنگی ایران، بر کسی پوشیده نیست و باید همواره مورد توجه قرار گیرد.

دوران مزوزوئیک در ایران

مزوزوييك، به عنوان دومين دورا ن فانروزوييك، حدود 160 ميليون سال از تاريخ كرة زمين (225 – 65 ميليون سال پيش) را به خود اختصاص مي ‎ دهد. در اين دوران، تحولات ژئوديناميكي كرة زمين درخور توجه است، به گونه ‎ اي كه مزوزوييك را دوران اشتقاق قاره ‎ ها و گسترش كف اقيانوس ‎ ها نام داده ‎ اند. در ميانه ‎ هاي ترياس ، با نخستين اشتقاق گندوانا صفحة استراليا – قطب جنوب، صفحة هند و ماداگاسكار از ابرقارة گندوانا جدا شده ‎ اند.   در اشتقاق دوم گندوانا، كه در ژوراسيك پاياني صورت گرفته، آفريقا و آمريكاي جنوبي از يكديگر جدا شده ‎ اند كه در اثر آن اقيانوس اطلس جنوبي پديدار شده است (در زمان كرتاسة پاياني پهناي اطلس جنوبي 3000 كيلومتر بوده و در حال حاضر 5000 كيلومتر است و كماكان در حال گسترش است).   اقيانوس اطلس شمالي نيز از زمان كرتاسة پسين ، ميان دو قارة اروپا و آمريكاي شمالي شكل گرفته ولي در دورة ترشيري كامل شده است.   133 اسلاید پاورپوینت ...

دریافت فایل